Keuzelijst filosofie, 2020-2021


Klik hier voor de printversie van de keuzelijst. Tot 1 juli zullen ook de titels uit seizoen 2019-2020 in deze lijst zichtbaar zijn.

Coetzee, een filosofisch leesavontuur

Hans Achterhuis
Fi20-01
Lemniscaat, 2019, 298 p

Mag de filosoof zijn filosofische reflecties zonder meer verbinden aan de literaire beschouwingen van de roman? Filosoof en theoloog Hans Achterhuis (1942) wil in het voor de Socratesbeker genomineerde boek Coetzee, een filosofisch leesavontuur het werk van Nobelprijs voor Literatuur winnaar J.M. Coetzee (1940) opnieuw lezen. Achterhuis ziet Coetzee als een schrijver die door zijn werk probeert de werkelijkheid te doorgronden, en deze werkelijkheid staat centraal in het boek. Naast dat Coetzee functioneert als introductie in het werk van Coetzee, tracht Achterhuis aan de hand van verschillende romans maatschappelijke problemen als de MeToo-discussies en de alternatieve feiten van Donald Trump, maar ook filosofische themas als de relatie tussen de filosofie en de literatuur, opnieuw te belichten. In zijn diepgaande en scherpe overdenkingen over Coetzee gaat Achterhuis tevens in gesprek met andere filosofen, zoals Hannah Arendt en Jacques Derrida, en nodigt hij zijn lezers uit om hetzelfde te doen.

Links genoemd in de leeswijzer

Goed leven. Een tegendraadse beschouwing over ethiek

Simon BLackburn
Fi20-02
Lemniscaat, 2001, 165 p.

In dit boek weerlegt Simon Blackburn ons zelfbeeld als morele beschaafde wezens. Hij geeft een kritische en eigenzinnige bespreking van de manieren waarop de filosofische traditie heeft getracht te voorzien in grondslagen voor de ethiek. We moeten waken voor zelfgenoegzaamheid en wantrouwend staan tegenover de absolute uitspraken die vaak onze morele debatten domineren. De auteur pleit voor een hedendaagse deugdenethiek die oog heeft voor het milieu, voor individuele rechten, voor verschillen in geaardheid, voor mensen die anders zijn dan wij. Simon Blackburn (1944) Engelse academische filosoof die bekend staat om zijn werk in de meta-ethiek, waar hij het quasi-realisme en de taalfilosofie verdedigt; meer recent heeft hij een groot algemeen publiek gekregen vanwege zijn inspanningen om de filosofie te populariseren. Hij heeft lesgegeven in Oxford en Cambridge.

Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat

Maarten Boudry
Fi20-03
Uitgeverij Polis, 2019, 288 p.

Volgens de wetenschapsfilosoof Maarten Boudry is de levenskwaliteit van mensen hoger dan ooit, racisme en ongelijkheid nemen af en vrijheid en levensverwachting nemen toe. Toch overheerst het pessimisme het vooruitgangsdenken. Volgens doemdenkers vervalt de wereld in maatschappelijke en ecologische wanorde. Hoe kan het dat het steeds beter gaat met de mensheid, maar de heersende opvatting is dat de wereld naar de knoppen gaat? Maarten Boudry beargumenteert kraakhelder waar dit pessimisme vandaan komt en dat de angst voor maatschappelijke bedreigingen zoals islamisering en klimaatverandering ook op een andere manier bekeken kunnen worden. Hij biedt op een overtuigende manier een optimistisch perspectief over hedendaagse maatschappelijke problemen, die bij nader inzien niet altijd echt een probleem blijken te zijn. Dit is een toegankelijk wegleesboek dat aanzet tot nadenken. Het roept vragen op als: Is ongelijkheid eigenlijk wel slecht? En is er nog sprake van racisme in Nederland of hangt dit af van hoe je het definieert?

Links genoemd in de leeswijzer

Recensies

De kunst van het oud worden. De natuur kent voor alles een maat, ook voor het leven

Cicero
Fi20-04
Atheneum, 2019, 95 p.

De Nederlandse samenleving vergrijst in rap tempo. Jonge auteurs doen een frontale aanval op de babyboomers. Er zijn harde politieke gevechten over pensioenen, verzorgingstehuizen en andere voorzieningen voor senioren. Hoog tijd voor afstand en bezinning. Hoog tijd om eens te lezen wat filosofen ons kunnen leren over oud worden. Cicero is een van hen. Hij probeert vier ongemakken van het oud worden te weerleggen: je moet allerlei activiteiten opgeven, je wordt fysiek zwak, je kan niet meer zoveel genieten en je komt steeds dichter bij de dood. Hoewel anderen het vóór hem eloquenter opschreven (Plato over Socrates), is het een mooie compacte tekst die tot discussie uitnodigt.

Links genoemd in de leeswijzer

Rusteloosheid

Ignaas Devisch
Fi20-06
De Bezige Bij, 2016, 320 p.

Terwijl we klagen over de drukte, de gejaagdheid en dreigende burn-outs, plannen we zelf onze dagen helemaal vol. En zijn we niet langer in staat om niets te doen. We hebben meer vrije tijd, maar we slapen minder. Wie denkt dat rusteloosheid een ziekte is van deze tijd, heeft het mis. Al eeuwenlang zoekt de mens een uitweg voor een probleem dat hij zelf veroorzaakt: een te vol leven. Maar is die rusteloosheid werkelijk een probleem of is het juist één van onze voornaamste drijfveren? Passie, creativiteit en verlangen bestaan bij gratie van rusteloosheid. Onder het motto van druk, druk, druk genieten we van een bezig leven. In weerwil van alle pleidooien om te vertragen en de roep om spiritualiteit en ascese, breekt dit boek een lans voor de positieve kanten van een mateloos leven. Ignaas Devisch (1970) is hoogleraar filosofie, medische filosofie en ethiek in Gent.

Links genoemd in de leeswijzer

Rituelen. Waarom we niet zonder kunnen

Herman de Dijn
Fi20-05
Uitgeverij Polis, 2018, 240 p.

Kunnen moderne mensen zonder (religieuze) rituelen leven? Volgens Herman de Dijn, emeritus hoogleraar filosofie aan de Katholieke Universiteit Leuven, zijn wij allereerst inventieve en, in het verlengde daarvan, rituele wezens, omdat we ons verwonderen over de werkelijkheid. Mensen proberen zich met behulp van rituelen en symbolen te verhouden tot de mysteries van onze werkelijkheid die het leven zin verlenen. De traditionele religies voorzien in die rituelen en symbolen, maar in onze West-Europese cultuur lijken ze nog weinig relevantie te hebben. Tegelijkertijd blijft er in onze postmoderne, seculiere cultuur, waarin zelfexpressie en directe bevrediging voorop staan, nog steeds belangstelling voor spiritualiteit en religiositeit, die zich in alle maten en vormen aandienen op een markt van zingeving. Het is de vraag of in die cultuur verwondering en mysterie kunnen standhouden en of rituelen en symbolen naar eigen smaak kunnen worden ingezet. De Dijn houdt, misschien tegen beter weten in, vertrouwen in de kracht van de traditie voor individu én gemeenschap. Het boek vraagt aandachtige lezing (twee uiltjes) en kan in één bijeenkomst worden besproken.

Links genoemd in de leeswijzer

Kinderen van Apate. Over leugens en waarachtig¬heid

Alicja Gescinska
Fi20-07
Lemniscaat, 2020, 96 p.

We leven in turbulente tijden: steeds vaker horen we over nepnieuws, wantrouwen in de wetenschap en politieke polarisatie. In lijn met deze zorgelijke actualiteiten is waarheid benoemd als thema van de Maand van de Filosofie van 2020. Filosofe Alicja Gescinska (1981) schreef het bijbehorende essay: Kinderen van Apate. Gescinska typeert onze tijden met een waarheidsontwaarding: de waarheid verliest haar waarde in ons publieke debat. Hoewel dit probleem, veelal aangeduid met post-truth, lijkt op een recente ontwikkeling, betwijfelt Gescinska dit: misleiding, onwaarheid en de leugen zijn van alle tijden. Apate, de Griekse godin van de misleiding, is al sinds mensheugenis onder ons. Dit neemt niet weg dat de actuele problematiek van post-truth vragen om filosofische analyse en reflectie. Hoewel recentelijke filosofische ontwikkelingen van het postmodernisme en taalfilosofie vaak worden bestempeld als aanstichters van deze problemen, vindt Gescinska een fundamentelere oorsprong: het lonen van de leugen in het publieke debat. Haar grondige analyse van de leugen laat zien dat deze niet is tegengesteld aan waarheid, maar aan waarachtigheid. De discussie krijgt zodoende een duidelijke morele dimensie: een gebrek aan waarachtigheid leidt tot een gebrek aan persoonlijke oprechtheid en authenticiteit. Uiteindelijk staat dit gebrek aan waarachtigheid op gespannen voet met onze eigen vrijheid.

Charles Taylor

Ger Groot en Guido Vanheeswijck
Fi20-08
Klement, 2018, 240 p.

Taylor (1931) wordt beschouwd als één van de grootste hedendaagse denkers. Zeker in het hedendaagse debat over het zelf en de problemen van de moderniteit, zoals religie & seculariteit. Hij beweegt zich verder op vrijwel alle terreinen van de filosofie. Hij is een filosoof van het midden, zoekt steeds de nuance. In dit boek wordt voor het eerst een overzicht gegeven van het geheel van Taylors denken. Een doorwrocht, niet gemakkelijk boek, maar actueel en rijk van inhoud, dat nieuwsgierig maakt naar Taylors eigen teksten. Een betere inleiding in het denken van Taylor is in het Nederlands niet te vinden, aldus Dr. Taede A. Smedes in zijn recensie. Ger Groot (1954) is universitair hoofddocent filosofische antropologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Guido Vanheeswijck (1955) is hoogleraar filosofie aan de Universiteit Antwerpen. Zij zijn redacteur en auteur van deze bundel.

Links genoemd in de leeswijzer

Bronnen

Recensies

Verder lezen

Wat zou Aristoteles doen? Hoe oude filosofie je leven kan veranderen

Edith Hall
Fi20-09
Uitgeverij Ten Have, 2018, 262 p.

De schrijfster legt op een heel toegankelijke manier uit wat Aristoteles verstaat onder geluk en een goed leven. De lezer zal waarschijnlijk verbaasd zijn hoe relevant Aristoteles ideeën voor de moderne mens zijn. De richtlijnen die hij geeft voor een goed leven zijn gebaseerd op een goed begrip van de menselijke natuur en zijn bij uitstek praktisch van aard. Wat verfrissend is dat Aristoteles weet dat je mogelijkheden beperkt zijn en dat omstandigheden roet in het eten kunnen gooien. Je werkt altijd aan een goed leven binnen je capaciteiten in acht neming van de omstandigheden. Edith Hall is hoogleraar aan Kings College, Londen en een groot bewonderaar van Aristoteles. Zij is er met dit boek in is geslaagd zijn gedachten voor een breed publiek toegankelijk te maken.

Beminnen. Nieuw licht op seksuele vrijheid

Marli Huijer
Fi20-10
Boom uitgevers, Amsterdam, 2018, 103 p.

Dit is een boek uit de serie Nieuw Licht, waarin de redacteuren van de serie aan de filosoof Marli Huijer vragen haar gedachten over seksuele vrijheid weer te geven, met name haar reactie op Foucaults Geschiedenis van de seksualiteit. De vraag die ze gevraagd wordt te beantwoorden is: Sinds de seksuele revolutie zijn veel taboes doorbroken. Het lijkt dat die revolutie met succes is voltooid. Homo, hetero, transseksueel, queen, bi, polyamoureus en monogaam, het wordt geaccepteerd. Maar betekent dat ook niet dat met het aannemen van een seksuele identiteit we gebonden zijn aan normen, waarden en verwachtingen die bij zon identiteit horen. Is dat niet een nieuw keurslijf die onze vrijheid in de wijze waarop we willen liefhebben beperkt? Dit boek daagt de lezer uit zich af te vragen wat seksuele vrijheid voor hem/haar betekent, maar ook in het algemeen welke invloed je identiteit op je leven heeft. Marli Huijer (1955) was van 2015 tot 2017 Denker des Vaderland. Zij is hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam en promoveerde op het late werk van Foucault.

Met Lichte Tred. De wereld van de wandelaar

Ton Lemaire
Fi20-11
Uitgeverij Ambo/Anthos, 2019, 264 p.

Het boek Met Lichte Tred is een filosofische en antropologische wandeling met Ton Lemaire. In het boek beschrijft Ton Lemaire de oorsprong en de verandering van het wandelen aan de hand van verschillende schrijvers, filosofen en kunstenaars. Lemaire toont aan dat wandelen vooral draait om onze band met de natuur en het landschap. Deze band is wellicht belangrijker dan ooit in de huidige moderne maatschappij, waarin de wandeling een soort ontsnapping aan het alledaagse materialistische, snelle en passieve leven is geworden. Met Lichte Tred is daarom niet alleen een ode aan het wandelen, maar ook een kritische kijk op de hedendaagse samenleving.

Links genoemd in de leeswijzer

Hebzucht. Een filosofische geschiedenis van de inhaligheid

Jeroen Linssen
Fi20-12
Uitgeverij Vantilt, 2019, 340 p.

Hebzucht werd wel gezien als de oorzaak van de financieel-economische crisis van 2008 en de jaren erna. Jeroen Linssen, filosoof aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, leidt u langs het denken over hebzucht gedurende de laatste duizend jaar. Hij laat zien dat hebzucht in die periode stap voor stap verandert van een doodzonde in een eigenschap met positieve maatschappelijke gevolgen (welvaart). Het is niet gemakkelijk gebleken een serieus alternatief voor de westerse, kapitalistische maatschappij te ontwikkelen, omdat eigenbelang en hebzucht een volstrekt normaal onderdeel zijn geworden van ons doen en laten, individueel en collectief. Volgens Linssen leven we vandaag de dag in een ondernemersmaatschappij, waarin iedereen ondernemer is, of je dat nu wel of niet kunt. Interessant is bovendien de vraag of het klimaatprobleem leidt tot een herwaardering van hebzucht. Het boek is toegankelijk opgebouwd en geschreven (twee uiltjes) en kan in één bijeenkomst worden besproken.

Links genoemd in de leeswijzer

Ultieme Vragen. Kleine filosofie van leven en dood

Bryan Magee
Fi20-13
Bijleveld, 2017, 158 p.

Het vertrekpunt van Bryan Magees Ultieme Vragen is nieuwsgierigheid. De mens is uitermate gedreven om antwoorden te vinden op wezenlijke vragen als wie wij zijn, wat het betekent om te leven of wat waardevol is. Magee introduceert deze vragen aan de hand van zijn studie naar de fundamentele voorwaarden van het menselijk leven - het bestaan in de tijd, het hebben van een lichaam en het leven in communicatie met anderen. Hoewel de natuurwetenschap fundamentele ontdekkingen doet over het universum, zijn er volgens Magee immateriële aspecten aan het leven die nog met geen enkele zekerheid verklaard kunnen worden. In zijn boek reflecteert hij op vragen en overwegingen die hem motiveren om tegenover onze ondoorgrondelijke onwetendheid een houding van verwondering te verkiezen boven theorieën die stellen wél overal een antwoord op te hebben.

Hersenbeest

Marjan Slob
Fi20-14
Lemniscaat, 2016, 209 p.

Op haar website schrijft de auteur: "De drang van mensen om zichzelf te begrijpen is van alle tijden. En hersenwetenschap is in rap tempo de belangrijkste manier geworden om de waarheid over de mens boven tafel te krijgen. Althans, in de ogen van het grote publiek. In mijn nieuwe boek Hersenbeest verken ik de kracht én zwakte van die aanpak. Op een persoonlijke en tastende manier." Met dit boek won zij in 2016 de Socrates wisselbeker. De jury schrijft daarin o.a.: "Met haar subtiele taalgebruik en mooi gecomponeerde zinnen prikkelt ze de lezer om over zichzelf na te denken als vragen stellend wezen. Als hersenbeest. Een wonderschoon boek." Hieraan hoeft weinig te worden toegevoegd, behalve misschien dat de epiloog met elementen van een menstheorie niet alleen interessant is, maar ook een goede basis voor discussies vormt.

Links genoemd in de leeswijzer

Socrates

Ineke Sluiter
Fi20-15
Singel Uitgeverijen, 2014, 128 p.

Om de huidige maatschappij en het leven nu beter te begrijpen, heb je veel aan het lezen over Socrates. De ideeën van deze oud-Griekse filosoof over democratie zijn ook nu nog relevant. Hij werd ter dood veroordeeld, maar waarom? Hier leer je meer over door in dit boekje te duiken. Ineke Sluiter neemt je mee in korte en bondige hoofdstukken waarin je leest over Socrates levensfilosofie en gespreksmethoden. Verdiep je in filosofische ideeën over politiek, de liefde en onwetendheid en verkrijg inzicht in het historische onderzoek naar Socrates. Hoe is men zoveel te weten gekomen over zijn leven? Geschriften van de filosoof zelf zijn namelijk niet bewaard gebleven. Veel informatie is daarom gehaald uit andere bronnen, onder andere uit geschriften van zijn leerling Plato. Het boek is opgenomen in de serie Elementaire Deeltjes, waarin kennis uit allerlei vakgebieden door experts toegankelijk wordt gemaakt voor een breed publiek. De schrijfster Ineke Sluiter is hoogleraar Griekse taal- en letterkunde in Leiden. In 2010 won zij de Spinoza-prijs, een van de hoogste Nederlandse onderscheidingen in de wetenschap.

Dus ik ben. Een zoektocht naar identiteit

Rob Wijnberg en Stine Jensen
Fi20-16
De Bezige Bij, 2017, 240 p.

Sinds de industriële revolutie en de opkomst van moderne wetenschappen is de mens gaan geloven in de maakbaarheid van het ik. Godsdienst en opvoeding zijn niet langer de baas over onze politieke voorkeur en partnerkeuze. Dat zijn wij zelf. Hiermee heeft de vraag wat dat zelf is sterk aan relevantie gewonnen. De vraag wie we zijn blijkt niet alleen een actuele kwestie. De filosofie stelt deze vraag al ruim tweeduizend jaar. Rob Wijnberg en Stine Jensen presenteren een filosofische context waarbinnen het thema begrepen kan worden, gekoppeld aan vragen en dilemmas van nu. Hoe definiëren we identiteit en welk aspect wordt centraal gesteld, zo vragen de auteurs zich af. Gaat het om het cartesiaanse gezegde: ik denk, dus ik ben? Of gaat het om emotie: ik voel, dus ik ben? Aan de hand van uiteenlopende voorbeelden, van Geert Wilders tot aan prinses Máxima en van Titanic tot aan Friends, leveren Wijnberg en Jensen inzicht in een van de meest relevante vraagstukken van deze tijd: de zoektocht naar identiteit.

Links genoemd in de leeswijzer

Reeks op nrc.nl

Overige bronnen

Over de schrijvers   Programma Dus ik ben